FANDOM


Świadkowie Jehowy w Polsce – wspólnota 126 196 aktywnych Świadków Jehowy (głosicieli) w Polsce, należących do ponad 1814 zborów (w tym ponad 16 zborów i 48 grup obcojęzycznych: angielsko-, ormiańsko-, rosyjsko-, bułgarsko-, hiszpańsko-, rumuńsko-, litewsko-, chińsko- i wietnamskojęzycznych i 11 zborów i 29 grup języka migowego[1][2][3], do których należy ponad 1300 głosicieli) w 100 obwodach w 9 okręgach.

W 2011 roku na uroczystości Pamiątki śmierci Jezusa Chrystusa zebrało się 213 284 Świadków Jehowy, osób zainteresowanych ich wiarą oraz innych zaproszonych[4]. Biuro Oddziału, koordynujące działalność Świadków Jehowy w Polsce znajduje się w Nadarzynie pod Warszawą.

Początki Edytuj

Historia Świadków Jehowy w Polsce sięga roku 1891, kiedy do Krakowa przybył Charles Taze Russell, gdzie nie doszło do publicznego przemówienia z powodu restrykcji rządowych, niemniej jednak przeprowadził kilkanaście indywidualnych rozmów[5]. W roku 1892, Hipolit Oleszyński – Badacz Pisma Świętego – wrócił z USA do Polski. Kolejnym ówczesnym Badaczem Pisma Świętego był Szwajcar Bente, który w 1905 roku objął wakat dyrektora w warszawskiej fabryce koronek. Prawdopodobnie Oleszyńskiemu udało się dokonać 17 października 1905 roku pierwszej rejestracji grupy polskich Badaczy Pisma Świętego. W Warszawie, a później w Gdańsku rozpoczęto organizować spotkania w celu analizy Biblii. Działania tych osób sprawiły, że w roku 1909 opublikowano po polsku publikacje Towarzystwa Strażnica (m.in. Wykłady Pisma Świętego), a w 1915 roku regularnie, co miesiąc była publikowana Strażnica w języku polskim.

3 maja 1910 roku w 14 osobowym warszawskim zborze złożył wizytę C.T. Russell wraz z J.F. Rutherfordem, a w następnym roku odwiedził Lwów i ponownie Warszawę. Mimo, że już wtedy w Warszawie i Łodzi było wiele osób, które interesowały się studiowaniem Biblii, w urządzaniu ich spotkań przeszkadzała carska policja[6]. Podczas wizyty Russell złożył do władz wniosek o prawną rejestrację wyznania. W odpowiedzi generał-gubernator Warszawy wydał reskrypt[7], który umożliwił działalność na większą skalę. Potwierdzał on istnienie zboru warszawskiego od 1905 roku. Akta urzędowe i sądowe, powołujące się na ten dokument, nawiązują równocześnie do 17 października 1906 roku, kiedy to car wydał ukaz tolerancyjny, potwierdzający istnienie zboru[8]. W roku 1911 zbór w Warszawie liczył około 25 osób, w Pabianicach 20, a Raszynie około 8. 15 sierpnia owego roku 7 osób zostało ochrzczonych[9]. W 1911 roku H. Oleszyński ponownie odwiedził zbory w Warszawie, Łodzi, Pabianicach, Krakowie i innych miastach.

W roku 1913 udało się zalegalizować działalność Badaczy Pisma Świętego. Uzyskano statut wyznania uznanego przez państwo. W kwietniu 1915 roku 90 osób zebrało się w Warszawie na uroczystości Pamiątki śmierci Jezusa Chrystusa. W 1918 roku warszawski zbór liczył już ok. 50 osób, które regularnie przychodziły na wykłady. W 1919 roku zarząd główny polskiej filii Towarzystwa Strażnica w Detroit przysłał do Polski jako głównych przedstawicieli W. Kołomyjskiego i Cz. Kasprzykowskiego.

Brak kontaktów z resztą Badaczy Pisma Świętego podczas I wojny światowej (np. wiadomość o śmierci C.T.Russella dotarła do Warszawy aż dwa lata po fakcie) spowodował, że doszło do podziałów i rozłamów. Jedna z grup - W. Kina - wprowadziła swoje nauki i przejęła polski oddział Towarzystwa Strażnica (w tym salę w Warszawie). Wysłana przez amerykański oddział Towarzystwa Strażnica delegacja złożona z dwóch mężczyzn (nadzorowana przez Wacława Wnorowskiego) uznała, że nauki tej grupy są niezgodne z naukami Towarzystwa Strażnica i w niedługim czasie przywróciła właściwe poglądy.

W roku 1920 w Warszawie powstaje przedstawicielstwo Towarzystwa Strażnica. Na początku lat 20. XX w. w Polsce odbyło się wiele zgromadzeń organizowanych przez Towarzystwo Strażnica. Najczęściej odbywały się w stolicy, gdzie gromadziło się po kilka tysięcy słuchaczy. W 1920 roku do Krakowa powrócił z USA Jan Kusina, który szybko zorganizował w tym mieście grupkę Badaczy Pisma Świętego. W 1921 roku na zgromadzeniach zebrało się ogółem ponad 500 osób, a w 1922 roku na 32 zgromadzeniach w różnych miastach Polski - 657 osób.

Franciszek Puchała, który przebywał na emigracji w USA, po powrocie do Polski wydał własnym kosztem ulotkę, zawierającą 13 doktryn katolickich. Obiecał w niej, że za udowodnienie ich biblijnego pochodzenia zapłaci po 10 000 marek polskich. Treść dyskusji podjętej i przegranej przez teologów jezuickich (m.in. Jana Rostworowskiego[10]) została wydana w formie broszury Bitwa na niebie nakładem 10 000 egzemplarzy nie licząc dodruków[11]. M.in dzięki temu w 1923 roku w Krakowie studiowaniem Pisma Świętego było już zainteresowanych 69 osób. Z czasem władze kościelne wywierały coraz większą presję na władze świeckie, nakłaniając je do aresztowań Badaczy Pisma Świętego.

Legalizacja wyznania została potwierdzona po I wojnie światowej 6 lipca 1923 roku przez ówczesne Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego[12].

W 1924 roku wyremontowano halę fabryczną w centrum Łodzi, która stała się miejscem spotkań religijnych. W tym też roku w 15 miastach Polski zebrało się ponad 1000 osób na Pamiątce śmierci Jezusa Chrystusa. W latach 20. XX w. wyświetlano film Fotodrama Stworzenia. W roku 1926 na dwóch konwencjach zebrało się 2 706 osób. W roku 1927 w Warszawie przy ul. Nowy Zjazd 1 zaczęło funkcjonować krajowe biuro Towarzystwa Strażnica oraz sala zebrań. W roku 1928 w Polsce było 256 głosicieli i 24 zbory. Oprócz polskojęzycznych zborów istniały również zbory niemieckojęzyczne m.in. w Łodzi i Pabianicach. W roku 1930 działało w Polsce 55 zborów, a dwa lata później w kraju działało ok. 600 aktywnych głosicieli. W 1932 roku stałą siedzibą Towarzystwa Strażnica został budynek przy ul. Rzgowskiej 24 w Łodzi.

Od 1933 roku ataki na Świadków Jehowy stały się bardzo częste. W 1935 roku dokonano ponad 3000 zatrzymań Świadków Jehowy. Mimo rosnącego sprzeciwu liczebność Świadków Jehowy ciągle wzrastała. W owym roku na skutek dekretu władz francuskich, 280 głosicieli polskiego pochodzenia powróciło z Francji do Polski. W 1936 roku władze zakazały publikacji czasopisma Złoty Wiek (obecnie Przebudźcie się!), które odtąd ukazywało się w Polsce pod nowym tytułem Nowy Dzień. W owym roku odbyło się duże zgromadzenie z udziałem ponad 500 osób w Gdańsku. W roku 1937 minister spraw wewnętrznych zakazał wydawania Strażnicy, którą zaczęto wydawać nieoficjalnie. W tym samym roku Akcja Katolicka przeprowadziła 75 napadów na Świadków Jehowy, 2 osoby zamordowano[13][14]. Liczba aktywnych wyznawców wyniosła 1040 osób skupionych w 121 zborach. W 1938 roku obłożono zakazem działalność tego wyznania w Polsce. Władze opieczętowały magazyny biura w Łodzi, rozpoczął sie okres działalności konspiracyjnej.

Okres II wojny światowej Edytuj

W czasie II wojny światowej w Polsce było 1039 głosicieli (z tego aż ok. 10% w miejscowości Wisła). Na zachodzie kraju Gestapo aresztowało każdego, kto był znany jako Świadek Jehowy. Aresztowano nawet za posiadanie egzemplarza Strażnicy. Wielu zginęło w hitlerowskich obozach koncentracyjnych. Znalazło się wśród nich 69 Świadków Jehowy z Poznania (22 zginęło). Ze zboru w Wiśle uwięziono 51 głosicieli, z czego 39 zginęło. Ci którzy uniknęli aresztowania, spotykali się w niewielkich grupkach, a publikacje, które otrzymywali (najczęściej od niemieckim współwyznawców), powielali lub ręcznie przepisywali. Na terenach Generalnego Gubernatorstwa matryce woskowe Strażnicy przygotowywano w Warszawie, a odpowiedzialni za poszczególne strefy dbali o ich powielenie w innych częściach kraju. Nadzorowaniem działalności i powielaniem publikacji na tym obszarze zajmował się Ludwik Kinicki, aresztowany zmarł pod koniec 1944 roku w obozie koncentracyjnym Gusen. W wioskach - głównie w Lubelskiem - w czasie wojny podjęto na nowo działalność kaznodziejską od domu do domu. We wrześniu 1939 roku Związek Radziecki zajął wschodnie tereny Polski, wskutek czego ok. połowa ówczesnych głosicieli w kraju - narodowości polskiej i ukraińskiej (także żydowskiej i innych) - została odcięta od współwyznawców w kraju. Pod koniec wojny Świadkowie Jehowy odmawiali udziału w kopaniu rowów przeciwczołgowych - wielu z nich rozstrzelano.

Okres powojenny Edytuj

Wiosną 1945 roku krajowe biuro w Łodzi wznowiło działalność. Zaraz po wojnie liczebność Świadków Jehowy wzrosła do 2500 i wciąż rosła w bardzo szybkim tempie, choć połowa przedwojennej liczby wyznawców znalazło się na terenie ZSRR a wielu zginęło. Otwarto Sale Królestwa. Zaczęto na nowo organizować większe zgromadzenia, odbyły się one np. w czerwcu 1946 roku we wsi Borówek na Lubelczyźnie z udziałem 1500 osób, a we wrześniu w Katowicach, gdzie zebrało się 5300 osób z całego kraju. W owym roku liczba aktywnych wyznawców przekroczyła 6000. W 1947 roku w Krakowie na zgromadzeniu obecnych było 7000 osób, potem takie większe spotkania odbyły się jeszcze w innych miastach. Z całego kraju zaczęły napływać informacje o brutalnych aktach przemocy, których się dopuszczano na Świadkach Jehowy. Wyjątkowo bezwzględne były oddziały partyzanckiej formacji Narodowych Sił Zbrojnych. Działalność ich programowo wymierzona przeciwko komunistom i władzom komunistycznym, z inspiracji kleru katolickiego - także przeciwko Świadkom Jehowy[15]. Gdy w roku 1947 zliczono akty przemocy, których dopuszczono się na Świadkach Jehowy w celu nawrócenia ich siłą na katolicyzm, zastraszenia i fizycznej eliminacji, okazało się, że ucierpiało z tego powodu 4000 osób a 60 z nich zamordowano. Narodowe Siły Zbrojne dokonały około 800 napadów na domy Świadków Jehowy[16]. W 1946 roku przedstawiciel Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego próbował nakłonić Świadków do współpracy przeciw Kościołowi katolickiemu. Po otrzymaniu odpowiedzi odmownej na tę oraz powtórzoną cztery miesiące później propozycję, władze zaczęły utrudniać Świadkom Jehowy działalność. 24 marca 1949 roku wydalono misjonarzy Biblijnej Szkoły Strażnicy - Gilead, którzy przybyli do Polski 19 marca 1947 roku. W ciągu dwóch lat podwoiła się liczba Świadków Jehowy i wyniosła w czerwcu 1947 roku 13 699 głosicieli należących do 710 zborów.

W 1950 roku łódzki oddział Towarzystwa Strażnica został splądrowany przez UB - pierwsze takie zajście miało miejsce już w lutym 1946 roku. Pod zarzutem rzekomego szpiegostwa na rzecz USA aresztowano członków zarządu; niedługo później aresztowano pozostałych pracowników.

Delegalizacja i działalność podziemna Edytuj

Najpierw 21 kwietnia 1950 roku UB wtargnęło do łódzkiego biura, a później 21 czerwca 1950 roku w nocy dokonano setek rewizji w domach Świadków Jehowy i kilkudziesięciu aresztowań. 2 lipca 1950 roku Urząd do Spraw Wyznań zdelegalizował działalność Świadków Jehowy, których liczebność cztery miesiące wcześniej wynosiła około 18 tysięcy głosicieli w 864 zborach. Działalność znowu zaczęła być prowadzona konspiracyjnie. W 1954 roku z zachowaniem szczególnej ostrożności urządzono szereg kilkudniowych zgromadzeń dla pionierów, w trakcie których przedstawiono część tematów z nowojorskiego międzynarodowego kongresu z roku 1953. Represje UB dotknęły około 90 procent Świadków Jehowy w Polsce. Niektórych, jak np. J. Szlauera – zastrzelił podczas przesłuchań oficer UBP. Do końca 1956 roku zmarło 16 Świadków Jehowy w wyniku tortur lub odmowy udzielenia pomocy lekarskiej. Ponieważ działania UBP przynosiły skutek odwrotny od zamierzonego[17] (po 3 latach represji było w Polsce 37 411 Świadków Jehowy, co stanowiło ponad 80 procentowy wzrost) - władze zaczęły łagodzić swoje postępowanie i stopniowo zaczęto nawet zwalniać z więzień (choć niektóre osoby otrzymały kilkunastoletnie a nawet dożywotnie wyroki). Młodzi, w wieku szkolnym za odmowę uczestniczenia w imprezach politycznych i manifestacjach komunistycznych oraz odmowę brania udziału w lekcjach przysposobienia wojskowego, nierzadko byli wydalani ze szkół. Później starano się rozbić Świadków Jehowy od wewnątrz. Pojawiły się fałszywe wydania Strażnicy oraz szkalujące listy. W miarę upływu lat, gdy nie dostrzeżono zagrożenia ze strony Świadków Jehowy, sprzeciw władz malał. W latach 1956-1969 służba bezpieczeństwa — jak wynika z jej statystyk — wykryła i zlikwidowała 34 ośrodki produkcji i dystrybucji publikacji biblijnych. Około 50 drukarskich maszyn offsetowych udało się braciom zbudować we własnym zakresie.

W maju 1963 roku uchwała siedmiu sędziów Sądu Najwyższego zezwoliła na indywidualne wyznawanie kultu religijnego, i na to stwierdzenie powoływali się Świadkowie Jehowy w czasie zatrzymań przez służby bezpieczeństwa podczas głoszenia lub zebrań religijnych.

W latach 60. XX w. frekwencja na rozprawach sądowych przeciw Świadkom Jehowy sięgnęła nawet 30 tysięcy osób rocznie.

Począwszy od lat 70. XX w. Świadkowie Jehowy prowadzą latem grupową, wyjazdową działalność kaznodziejską na terenach gdzie jest mniej głosicieli - tzw. ośrodki pionierskie.

W 1977 roku do Polski oficjalnie przyjechało trzech członków Ciała Kierowniczego: Frederick Franz, Teodor Jaracz i Daniel Sydlik, którzy spotkali się z niektórymi współwyznawcami w różnych częściach kraju, a w następnym roku Polskę odwiedzili Milton Henschel i Teodor Jaracz, którzy złożyli wizytę w Urzędzie do Spraw Wyznań.

W drugiej połowie lat 60. XX w. Świadkowie Jehowy zaczęli spotykać się latem większymi grupami w lasach, na tzw. konwencjach leśnych. Pod koniec lat 70. XX w. niektórym wyznawcom udało się wyjechać na zgromadzenia okręgowe poza granice Polski — najpierw do Lille we Francji, potem do Kopenhagi w Danii.

Latem 1980 roku ok. 2000 Świadków Jehowy otrzymało oficjalne zezwolenie na wyjazd na kongres do Wiednia. Rok później do stolicy Austrii wyjechało na kongres ponad 5000 polskich Świadków Jehowy. W następnych latach władze zezwalały na organizowanie zgromadzeń w Polsce, na początku w halach - 1981 (w gdańskiej hali Olivii (5751 obecnych) w mniejszej hali w Skawinie i w sali w Oświęcimiu), w 1982 roku (80 zgromadzeń w różnych halach w kraju), a potem już na stadionach sportowych (od roku 1983). W 1985 roku na czterech stadionach: w Chorzowie, Poznaniu, Wrocławiu i w Warszawie odbyły się pierwsze kongresy międzynarodowe w Polsce. Publikacje religijne drukowane były wcześniej w podziemnych drukarniach tzw. piekarniach, od roku 1983 zaczęto je oficjalnie sprowadzać z zagranicznych drukarni Towarzystwa Strażnica(od połowy 1988 roku wydania kolorowe czasopism Strażnica i Przebudźcie się!). W 1988 roku Polskę ponownie odwiedzili bracia Milton Henschel i Teodor Jaracz z Ciała Kierowniczego.

Ponowna legalizacja Edytuj

Świadkowie Jehowy w Polsce w celu ułatwienia importu swoich publikacji zarejestrowali się w 1985 roku jako spółka pod nazwą Strażnica — Wydawnictwo Wyznania Świadków Jehowy w Polsce[18].

12 maja 1989 roku, Świadkowie Jehowy w Polsce zostali oficjalnie zarejestrowani i zalegalizowani. Grupa jest wpisana do rejestru MSWiA pod numerem 34.[19]

Rozwój działalności Edytuj

W 1989 roku po raz drugi w Polsce odbyły się kongresy międzynarodowe na trzech stadionach: w Chorzowie, Poznaniu i Warszawie. W 1990 roku na Stadionie Dziesięciolecia w Warszawie, oprócz Polaków, obecnych było ponad 17 tysięcy delegatów zza wschodniej granicy. W późniejszych latach delegaci z Polski byli obecni na kongresach międzynarodowych w takich krajach jak Niemcy, Czechy, Węgry, Rosja, Ukraina, Francja, USA i Kanada.

Na początku lat 90. XX w. rozpoczęto prowadzenie dla wytypowanych wyznawców kursów języka migowego, aby mogli oni w czasie działalności kaznodziejskiej dotrzeć do głuchoniemych/niesłyszących oraz prowadzić w języku migowym zebrania. W marcu 1991 roku liczba aktywnych głosicieli w Polsce przekroczyła 100 000 osób. 28 listopada 1992 roku oddano do użytku Biuro Oddziału w Nadarzynie. W tym też okresie oddano do użytku wiele Sal Królestwa, a w późniejszych latach także Sale Zgromadzeń: (Sosnowiec, Warszawa-Ursus, Lublin, Łódź, Malbork, Poznań (Stęszew), Skarbimierz oraz w 2009 roku Salę Zgromadzeń w Mostach k. Szczecina).

W 1994 roku wydano w języku polskim Chrześcijańskie Pisma Greckie w Przekładzie Nowego Świata (Nowy Testament), a w 1997 roku całą Biblię. Na Pamiątkę śmierci Jezusa Chrystusa przybyło wówczas 246 458 osób (najwięcej w dziejach wyznania w Polsce). Latem 1997 roku zorganizowano pomoc humanitarną (w tym remontowo-budowlaną) głównie dla współwyznawców poszkodowanych przez tzw. powódź tysiąclecia. W 1999 roku na XIII Międzynarodowym Zjeździe Polskiego Towarzystwa Anestezjologii i Intensywnej Terapii w Łodzi Świadkowie Jehowy przedstawili ekspozycje na temat bezkrwawej chirurgii.

Na początku XXI w. rozpoczęto organizowanie kursów języków obcych, aby w działalności kaznodziejskiej lepiej dotrzeć do obcokrajowców. 21 stycznia 2004 roku w Centrum Kultury Żydowskiej w Krakowie odbyła się polska premiera filmu Niezłomni w obliczu prześladowań - Świadkowie Jehowy a hitleryzm z udziałem przedstawicieli Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau oraz żyjących jeszcze wówczas 3 Świadków Jehowy - byłych więźniów tego obozu. Jesienią tego samego roku (2004), przez dwa miesiące, w byłym hitlerowskim obozie koncentracyjnym Auschwitz-Birkenau, przez 5 miesięcy w 2006 roku w Stutthof (KL)[20] oraz w Lublin (KL) (Majdanek)[21], w maju 2008 roku w byłym hitlerowskim obozie karno-śledczym w Żabikowie[22] , a wiosną 2009 roku również w Gross-Rosen, prezentowana była wystawa Więzieni za wiarę - Świadkowie Jehowy a hitleryzm, poświęcona ich neutralności i martyrologii w okresie nazizmu. W 2004 roku zanotowano najwyższą dotąd liczbę aktywnych głosicieli w Polsce - 128 616. 27 października 2005 roku Sąd Najwyższy postanowił, że oświadczenie o niegodzenie się na transfuzje krwi musi być respektowane a lekarze powinni być przygotowani na stosowanie metod alternatywnych[23]. W sierpniu 2006 roku w Chorzowie i Poznaniu odbyły się po raz trzeci w Polsce kongresy międzynarodowe. W czerwcu 2006 roku w ogólnopolskim konkursie Życie religijne w czasach PRL - jednostka, wspólnota, instytucja, II nagroda zespołowa przypadła za pracę "... lecz Jehowa stał się moją podporą - Świadkowie Jehowy w rzeczywistości PRL"[24][25]. 10 marca 2007 roku Szkołę Gilead ukończyło pierwsze małżeństwo pionierów z Polski. W lipcu 2009 roku w Poznaniu odbył się kolejny kongres międzynarodowy w Polsce.

W maju i czerwcu 2010 roku zorganizowano pomoc (głównie remontowo-budowlaną) dla współwyznawców poszkodowanych przez ówczesną powódź[26]. Pod koniec roku 2010 do kraju przybyli misjonarze z 129. klasy Szkoły Gilead, aby pomóc w działalności wśród obcokrajowców w Polsce. Skierowani zostali do jednego z kieleckich zborów.

27 stycznia 2011 roku Sąd Najwyższy uchylił wyroki więzienia wydane w 1953 roku na pięcioro Świadków Jehowy, uwzględniając kasację wniesioną przez Rzecznika Praw Obywatelskich[27]. W kwietniu 2011 roku osiągnięto najwyższą liczbę pionierów pomocniczych w Polsce - 45 028.

W 2011 roku na 25 kongresach w Polsce zgromadziło się 147 513 obecnych, a chrzest przyjęło 1019 osób. Po raz kolejny program przedstawiono w języku migowym, angielskim i rosyjskim[28]

21 kwietnia 2012 roku na autokar wiozący wyznawców z starogardzkiego zboru na zgromadzenie do Sali Zgromadzeń w Mostach, najechała ciężarówka, wskutek czego 10 osób zostało ciężko ranych, a ponad 50 doznało innych obrażeń. Na miejscu wypadku był minister zdrowia Bartosz Arłukowicz i wojewoda zachodniopomorski[29][30][31][32]. 29 kwietnia w Sali Zgromadzeń w Warszawie-Ursusie wygłoszony został okolicznościowy wykład nadzorcy strefy. Był on transmitowany na inne Sale Zgromadzeń w Polsce oraz na Sale Królestwa. Wysłuchało go ponad 80 tysięcy osób, a ponad 20 tysięcy mogło obejrzeć również przekaz wizyjny. W 2012 roku mniejsze zbory scalono w większe oraz nastąpiła reorganizacja administracyjna granic obwodów i okręgów w Polsce. 19 maja 2013 na Salach Królestwa i Salach Zgromadzeń w Polsce, był transmitowany program z wizyty nadzorcy strefy w Polsce. Wykładów wysłuchało 134 671 osób.

Ciekawostki Edytuj

Zobacz też Edytuj

  • Wspólnota i historia Świadków Jehowy w województwach:
Świadkowie Jehowy w województwie...
Świadkowie Jehowy w województwie dolnośląskim
Świadkowie Jehowy w województwie kujawsko-pomorskim
Świadkowie Jehowy w województwie lubelskim
Świadkowie Jehowy w województwie lubuskim
Świadkowie Jehowy w województwie łódzkim
Świadkowie Jehowy w województwie małopolskim
Świadkowie Jehowy w województwie mazowieckim
Świadkowie Jehowy w województwie opolskim
Świadkowie Jehowy w województwie podkarpackim
Świadkowie Jehowy w województwie podlaskim
Świadkowie Jehowy w województwie pomorskim
Świadkowie Jehowy w województwie śląskim
Świadkowie Jehowy w województwie świętokrzyskim
Świadkowie Jehowy w województwie warmińsko-mazurskim
Świadkowie Jehowy w województwie wielkopolskim
Świadkowie Jehowy w województwie zachodniopomorskim
Zbory polskojęzyczne w krajach:
AustriaFrancjaNiemcyStany ZjednoczoneWielka Brytania
Zobacz też:
Sale zgromadzeń w PolsceZgromadzenia Świadków Jehowy w Polsce (2006, 2009) • Publikacje Świadków Jehowy w j. polskim

PrzypisyEdytuj

  1. Strażnica 15.09.09 s. 27
  2. Nasza Służba Królestwa luty 2010
  3. jw.org
  4. Rocznik Świadków Jehowy 2012
  5. Strażnica 1892, s. 1370 (en)
  6. Rocznik Świadków Jehowy 1994 s. 177
  7. Reskrypt Nr 2167/5
  8. Rosyjski Zbiór Praw, poz. 1728
  9. Strażnica 1.12 1911, s. 4934 (en)
  10. Rocznik Świadków Jehowy 1994 s. 180
  11. Rocznik Świadków Jehowy 1994 s. 184
  12. Archiwum UW w Olsztynie, t.73, dok. 37. Decyzja wojewody z 20 III 1948 r. Coroczne wykazy Referatu ds. Wyznań
  13. Rocznik Świadków Jehowy 1994 s. 196
  14. Rocznik Świadków Jehowy 1938 (en)
  15. Głos Wolnych, 25.07.1948
  16. Rocznik Świadków Jehowy 1994 s. 215
  17. Rocznik Świadków Jehowy 1994 s. 222-224
  18. Rocznik Świadków Jehowy 1994, s. 246
  19. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji
  20. Wzruszająca wystawa w galerii Muzeum Stutthof
  21. Muzeum na Majdanku
  22. Więzieni za wiarę. Świadkowie Jehowy a hitleryzm
  23. Postanowienie Sądu Najwyzszego sygn. akt. III CK 155/05
  24. [id=1&width=120 katowice.gazeta.pl]
  25. Konkurs organizowany przez Fundacja im. Stefana Batorego i Ośrodek KARTA
  26. http://szort.pl/bogatynia2010
  27. wyborcza.pl
  28. Nasza Służba Królestwa listopad 2011 r.
  29. Zderzenie autokaru i tira, 50 osób rannych (rmffm)
  30. tvp.info
  31. Zachodniopomorskie: wypadek autokaru między Grabowem a Kickiem (wp.pl)
  32. Kierowca ciężarówki zatrzymany. Usuwają skutki wypadku (tvn24)
  33. "Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej" nr 3(38) 2004, str. 42-49.

Zobacz też: Edytuj


Bibliografia Edytuj

Linki zewnętrzne Edytuj